كه ميرزا آقا خان بر اصل مقالهء نويسنده فرانسوى افزوده ، اينهاست : تقريرات فقيه نجفى ، سخنان عالم شيخى ، گفتار صوفى نعمت اللهى ، ادعاهاى مبلّغ بابى ، و از همه بامغزتر انديشه‌هاى حكيم شيرازى ( همان حاج ميرزا جواد كربلايى ) است كه پيرو عقل است و هاتف مداراى دينى و خدمت به جامعه انسانى است . شخصيت ميرزا آقا خان در بيانات حكيم شيرازى متجلى است كه سمت استادى به نويسنده داشت . حكمت نظرى : تأليف كلانى است در بحث اصول حكمت اولى . . . اين كتاب بالغ بر 623 صفحه است . . . حدس ما اين است كه در تأليف آن ، مانند هشت بهشت شيخ احمد روحى با ميرزا آقا خان همكارى داشته است . . . انشاء اللّه ، ما شاء اللّه : رساله‌ايست بر رد رسالهء حاج محمد كريم خان كرمانى ، پيشواى فرقه شيخيه . در معنى انشاء اللّه ما شاء اللّه و معجزات آسمانى ، در اين كتاب كه از شاهكارهاى او مىباشد ، نويسنده به زبان طنز ، خرافات دينى و اوهام‌پرستى همهء اديان را دست انداخته است . تاريخ نگارش آن همان سال 1310 مىباشد . . . « 1 » تاريخ‌نويسى معاصر در رشته تاريخ‌نويسى ، ميرزا آقا خان در مقدمهء تاريخ باستان به روش معمولى مورخان ، حمله مىكند و از جمله مىنويسد : « تاكنون يك تاريخ صحيح اصلى كه احوال قومى را به درستى بيان كند و اوضاع گذشته را مجسّم سازد و اسباب ترقى و تنزل اقوام را در اعصار مختلف نشان دهد در شرق خاصه در ايران نوشته نشده است . همه تواريخ پر است از اغراق‌گوييهاى بىفايده ، تملقهاى بى جا و اظهار شخصيتهاى بىمعنى كه هيچ نتيجهء تاريخى بر آنها مترتب نيست . . . » شهرياران ، عنوانى جز : جناب جهانبانى ، حضرت كشورستانى ، خاقان صاحب‌قران ، شاهنشاه ملايك سپاه . . . ندارند و حال آنكه بسيار اتفاق افتاده كه آن خاقان گيتىستان ( اشارهء به فتحعليشاه ) از فرط سفاهت و سستى ، نيمى از مملكت را برباد داده و آن سلطان « ملايك سپاه و ذات اقدس همايون ظل الله » از كثرت فسق و فجور ، ابليس رجيم از بار گناهش روگردان بوده است . . .

--> ( 1 ) . تلخيص از كتاب انديشه‌ها ، از صفحهء 37 تا 51 .